Một số giải pháp khai thác kênh hình trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4

In trang này
Email
Chia sẻ

Ngày đăng: 21/03/2025 15:56

Khi bắt đầu dạy Địa lí lớp 4, mình từng nghĩ rằng chỉ cần cho học sinh “xem tranh, xem bản đồ” là đủ. Nhưng thực tế thì khác hẳn. Rất nhiều tiết học, học sinh nhìn hình rất lâu nhưng khi hỏi lại thì các em không nhớ được gì, hoặc chỉ trả lời rất chung chung.

Sau vài lần “vấp”, mình nhận ra vấn đề không nằm ở kênh hình, mà nằm ở cách mình khai thác kênh hình trong giờ học. Từ những trải nghiệm đó, mình rút ra một số cách làm hiệu quả hơn, và muốn chia sẻ lại trong bài viết này – như một bài blog kinh nghiệm cá nhân, không phải tài liệu hay sáng kiến.

1. Vì sao kênh hình trong Địa lí lớp 4 rất quan trọng?

Ở bậc tiểu học, đặc biệt là lớp 4, Địa lí không phải là môn học dễ tiếp thu nếu chỉ nghe giảng bằng lời. Học sinh ở độ tuổi này:

Tư duy còn thiên về trực quan
Dễ mất tập trung nếu bài học quá trừu tượng
Ghi nhớ tốt hơn khi được nhìn – chỉ – so sánh

Kênh hình như bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, biểu đồ… chính là “cầu nối” giúp học sinh:

Hình dung được không gian địa lí
Hiểu mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên
Ghi nhớ kiến thức lâu hơn

Tuy nhiên, có kênh hình không đồng nghĩa với việc học sinh hiểu kênh hình. Đây là chỗ mình từng mắc sai lầm.

2. Sai lầm mình từng gặp khi sử dụng kênh hình

2.1. Cho học sinh “xem tự do” nhưng không định hướng

Có những tiết học, mình chiếu bản đồ hoặc tranh lên bảng và nói:

“Các em quan sát hình trong sách giáo khoa.”

Kết quả là:

Một số em nhìn rất chăm chú
Một số em nhìn… cho có
Khi hỏi lại, câu trả lời rất rời rạc

Sau này mình mới hiểu: trẻ con không tự biết phải nhìn gì, nếu giáo viên không dẫn dắt.

2.2. Khai thác kênh hình như… trang trí

Có lúc mình sử dụng hình ảnh chỉ để “cho đẹp bài giảng”, chứ không gắn chặt với câu hỏi hay hoạt động học tập. Khi đó:

Kênh hình không giúp học sinh suy nghĩ
Tiết học vẫn quay về kiểu “nghe – chép”

3. Mình bắt đầu thay đổi cách khai thác kênh hình như thế nào?

Sau nhiều lần thử – sai, mình rút ra một nguyên tắc quan trọng:

Kênh hình chỉ thực sự có giá trị khi gắn với câu hỏi và nhiệm vụ cụ thể.

Từ đó, mình áp dụng một số giải pháp sau.

4. Giải pháp 1: Luôn có câu hỏi định hướng trước khi cho học sinh quan sát

Thay vì nói “quan sát hình”, mình chuyển sang:

“Quan sát hình và cho biết…”
“Nhìn vào bản đồ, em thấy điểm gì đặc biệt…”
“Theo em, hình này nói lên điều gì?”

Ví dụ khi dạy bài về đồng bằng Bắc Bộ, trước khi cho học sinh xem lược đồ, mình đặt câu hỏi:

Đồng bằng này nằm ở đâu?
Có những con sông nào chảy qua?

Nhờ có câu hỏi định hướng, học sinh nhìn có mục đích, không còn nhìn một cách thụ động.

5. Giải pháp 2: Chia nhỏ kênh hình – không khai thác “một lần cho xong”

Trước đây, mình thường khai thác kênh hình trong một lượt rồi chuyển sang phần khác. Sau này, mình thay đổi:

Mỗi kênh hình được dùng nhiều lần
Mỗi lần tập trung vào một ý nhỏ

Ví dụ:

Lần 1: xác định vị trí
Lần 2: nhận xét đặc điểm
Lần 3: liên hệ với đời sống

Cách này giúp học sinh không bị “quá tải” và hiểu sâu hơn.

6. Giải pháp 3: Cho học sinh chỉ – nói – giải thích bằng lời của mình

Một điểm mình thấy rất hiệu quả là:

Cho học sinh lên bảng chỉ trực tiếp vào hình
Khuyến khích các em nói bằng ngôn ngữ của mình, không cần đúng y chang sách

Ban đầu, học sinh nói còn lúng túng, nhưng sau vài tiết:

Các em tự tin hơn
Biết sử dụng từ ngữ địa lí đơn giản
Hứng thú hơn với môn học

7. Giải pháp 4: Kết hợp kênh hình với hoạt động nhóm nhỏ

Thay vì hỏi – đáp cả lớp, mình thử:

Chia nhóm 4–5 học sinh
Giao mỗi nhóm một nhiệm vụ nhỏ gắn với kênh hình

Ví dụ:

Nhóm 1: tìm vị trí
Nhóm 2: nêu đặc điểm
Nhóm 3: liên hệ thực tế

Hoạt động này giúp:

Học sinh được trao đổi
Không khí lớp học sôi nổi hơn
Các em học hỏi lẫn nhau

8. Giải pháp 5: Không lạm dụng kênh hình quá phức tạp

Có thời điểm mình nghĩ rằng:

“Hình càng nhiều, càng chi tiết thì học sinh càng hiểu.”

Nhưng thực tế thì ngược lại. Với học sinh lớp 4:

Hình quá rối → dễ mất tập trung
Quá nhiều thông tin → không biết chọn lọc

Vì vậy, mình ưu tiên:

Hình rõ ràng
Nội dung vừa đủ
Phù hợp mục tiêu bài học

9. Một số lưu ý nhỏ mình rút ra sau khi áp dụng

Sau một thời gian áp dụng các cách trên, mình nhận thấy:

Học sinh chủ động hơn khi học Địa lí
Các em nhớ bài lâu hơn
Giáo viên đỡ phải “giảng nhiều bằng lời”

Quan trọng nhất là: bản thân mình cũng thấy tiết học nhẹ nhàng hơn.

10. Kết luận: Khai thác kênh hình là một kỹ năng cần rèn luyện

Khai thác kênh hình trong dạy học Địa lí lớp 4 không phải là việc làm trong một sớm một chiều. Nó cần:

Quan sát học sinh
Điều chỉnh cách dạy
Thử nghiệm nhiều lần

Với mình, mỗi tiết học là một cơ hội để rút kinh nghiệm. Nếu bạn đang dạy Địa lí lớp 4 và thấy học sinh “xem tranh cho có”, hy vọng những chia sẻ trên sẽ giúp bạn có thêm gợi ý để điều chỉnh bài dạy của mình.

Nếu bạn có cách làm hay hơn, mình rất mong được trao đổi thêm trong phần bình luận.